"Trứng chợ đen"

Trong tuần vừa qua, dưới sức ép của các cơ quan chức năng cộng với sức ép của dư luận, hai doanh nghiệp CP và Emivest đã buộc phải điều chỉnh giảm giá bán trứng gia cầm ba lần về mức cũ trước khi tăng giá.

Những nhà quản lý giá cả luôn muốn dùng “bàn tay hữu hình” của nhà nước thông qua các biện pháp hành chính như đe dọa phạt tiền, rút giấy phép các doanh nghiệp để kiểm soát giá cả với lý do bảo vệ người tiêu dùng, ổn định thị trường, kiềm chế lạm phát. Trong khi đó, các nhà kinh tế lại cho rằng giá cả cần để các lực lượng thị trường tự điều tiết thông qua cung – cầu, nếu nhu cầu trứng của người tiêu dùng nhiều hơn lượng trứng mà nhà sản xuất có thể cung ứng, giá trứng sẽ tăng, ngược lại nếu nhà sản xuất trứng cung ứng vượt quá nhu cầu của người tiêu dùng, giá trứng sẽ giảm

Để xác định giá trứng trong tuần đầu năm 2012 tăng hợp lý hay không hợp lý cần phải xem xét diễn biến giá trứng trong hai năm 2011 và 2012.

Theo phản ánh của báo chí, giá trứng mà các chủ trại chăn nuôi trong hai năm 2011 và 2012 bán ra liên tục ở mức thấp hơn giá thành sản xuất khiến nhiều người chăn nuôi bị thua lỗ. Báo SGTT số ngày 18/1/2013 dẫn lời một chủ trại chăn nuôi cho biết giá trứng trung bình của năm 2011 chỉ có 1.370 đồng/quả, còn giá thành là 1.655 đồng, năm 2012, giá thành tăng 57 đồng lên mức 1.712 đồng nhưng giá bán lại thấp hơn 93 đồng nên tiền lỗ của mỗi quả trứng tăng lên 435 đồng.

Giá trứng giảm, giá bán thấp hơn giá thành thì người tiêu dùng sẽ được hưởng lợi, đồng thời góp phần kiềm chế lạm phát khi trứng là một trong những mặt hàng thiết yếu, có mặt trong các bữa cơm gia đình. Người dùng trứng hưởng lợi thì điều đó cũng đồng nghĩa với việc người nuôi trứng bị thiệt.

Rất nhiều người đã ủng hộ việc các cơ quan chức năng kiểm soát giá trứng gia cầm, không cho giá trứng tăng cao. Về mặt logic của việc kiểm soát giá cả, nếu họ đã ủng hộ việc kiểm soát giá trứng tăng cao thì họ cũng phải ủng hộ luôn việc kiểm soát giá trứng xuống thấp. 

Nhưng thực tế cho thấy, khi giá trứng xuống thấp, người chăn nuôi bị lỗ, không thấy một cơ quan chức năng với nhiệm vụ ổn định giá cả lên tiếng bảo vệ người chăn nuôi bằng cách buộc các siêu thị phải tăng giá trứng để người nuôi trứng không bị lỗ.

Thị trường luôn có lý lẽ riêng của nó, khi mà cơ quan kiểm soát giá không thể làm được việc hỗ trợ cho người chăn nuôi thì họ sẽ có cách để tự bảo vệ mình thông qua cơ chế thị trường bằng cách giảm đầu tư do việc thua lỗ kéo dài.

Việc bỏ đàn, treo chuồng là chuyện tất yếu phải diễn ra khi giá cả thấp hơn giá thành, người chăn nuôi bị lỗ trong một thời gian dài. Hệ quả của việc giảm đầu tư sẽ là nguồn cung trong tương lai bị thiếu hụt, khi nguồn cung bị thiếu hụt so với nhu cầu, giá trứng sẽ tăng như chúng ta đã chứng kiến trong thời gian vừa qua. Đó cũng là cách thị trường tự điều tiết giá cả. Khi giá thấp, đầu tư giảm, nguồn cung trong tương lai giảm và giá lại tăng lên; khi giá tăng, đầu tư tăng, nguồn trong trong tương lai tăng, giá cả giảm. Người mua trứng và người bán trứng phải chấp nhận một thực tế là giá trứng biến động theo chu kỳ, có lúc cao và có lúc thấp. Không có gì thấp mãi và cũng có gì cao mãi. 

Nếu người tiêu dùng đã được hưởng lợi nhờ việc giá trứng thấp hơn giá thành trong suốt hai năm 2011 và 2012 thì họ cũng phải chấp nhận chia sẻ với người nuôi trứng trong năm 2013. Nếu họ không chấp nhận chuyện giá trứng tăng cao, gây sức ép lên cơ quan chức năng nhằm kiểm soát giá trứng, chuyện gì sẽ xảy ra?

Trên thực tế thì thị trường phân phối trứng ở Việt Nam có thể tạm chia thành hai hệ thống: hệ thống siêu thị chuyên bán trứng bình ổn và hệ thống bán lẻ ở các chợ. Các cơ quan chức năng chỉ có khả năng kiểm soát giá trứng ở trong các siêu thị, và không đủ khả năng kiểm soát giá trứng ở các chợ. Khi nguồn cung thiếu hụt so với nhu cầu, nhưng giá trứng không thể tăng do bị kiểm soát, các siêu thị đã hạn chế lượng trứng bán ra bằng cách quy định mỗi người tiêu dùng chỉ được mua từ 1-2 vỉ trứng.

Do giá trứng bị kiểm soát ở trong siêu thị thấp hơn giá trứng trên thị trường nên nhiều tiểu thương đã vào siêu thị mua trứng trong siêu thị ra chợ bán. Nếu xem hệ thống siêu thị là thị trường chính thức thì hệ thống chợ là thị trường chợ đen, giá trứng ở thị trường chính thức thấp nhưng nguồn cung bị hạn chế trong khi giá trứng ở thị trường chợ đen cao nhưng dồi dào. Nếu việc kiểm soát giá cả vẫn tiếp tục diễn ra thì việc tồn tại song song hai thị trường chính thức và chợ đen vẫn tiếp diễn cho đến khi giá cả giữa hai thị trường này cân bằng nhờ sự dịch chuyển số lượng trứng từ thị trường chính thức sang thị trường chợ đen. Nếu việc kiểm soát giá trứng vẫn tiếp tục dựa trên ý chí chủ quan của những người kiểm soát giá, một thuật ngữ mới "trứng chợ đen" có thể sẽ xuất hiện tương tự như đôla chợ đen, vé chợ đen mà nền kinh tế đã từng chứng kiến.

Xét về lợi ích tổng thể của nền kinh tế, việc kiểm soát giá cả sẽ làm tiêu dùng mất thời gian chờ đợi để được mua trứng, mặc dù có thể nhiều người sẽ được mua trứng với giá rẻ; người chăn nuôi sẽ không muốn tăng cường đầu tư để tăng số lượng trứng bán ra do giá bán không tăng.

Về dài hạn, người tiêu dùng có thể sẽ chịu thiệt hại khi chấp nhận trả nhiều tiền hơn nhưng vẫn không có trứng để mua nếu tình trạng kiểm soát giá vẫn tiếp diễn trong một thời gian dài.